Küresel Vergi Düzeninde Yeni Dönem: Yerel ve Küresel Asgari Tamamlayıcı Kurumlar Vergisi Rehberi

Küresel ekonomi dünyasında vergi rekabetini sınırlandırmak, çok uluslu işletmelerin düşük vergi oranlarına sahip ülkelere kâr transfer etmesini engellemek ve dünya genelinde adil bir vergilendirme sistemi kurmak amacıyla OECD liderliğinde geliştirilen kurallar, Türkiye’de 2 Ağustos 2024 tarihi itibarıyla yasalaşmıştır. Yerel ve Küresel Asgari Tamamlayıcı Kurumlar Vergisi, dev ölçekli grupların yıllık kazançlarının her koşulda en az %15 oranında vergilendirilmesini hedefleyen devrim niteliğinde bir düzenlemedir.

1. Verginin Kapsamı: Kimler Mükelleftir?

Bu yeni vergi rejimi her işletmeyi değil, yalnızca belirli bir hasılat büyüklüğüne sahip olan çok uluslu işletme gruplarını kapsamaktadır.

• Hasılat Sınırı: Nihai ana işletmesinin konsolide finansal tablolarındaki yıllık hasılatı, raporlama döneminden önceki dört hesap döneminin en az ikisinde 750 milyon Euro (veya Avrupa Merkez Bankası kurları üzerinden belirlenen Türk lirası karşılığı) sınırını geçen gruplar kapsama girer.

• Çok Uluslu Olma Şartı: Grubun nihai ana işletmesinin bulunduğu ülke dışında en az bir ülkede daha işletmeye veya iş yerine sahip olması gerekmektedir.

• Kapsam Dışı Kurumlar: Kamu kurumları, uluslararası kuruluşlar, kâr amacı gütmeyen kuruluşlar, emeklilik yatırım fonları ile nihai ana işletme niteliğindeki yatırım fonları ve gayrimenkul yatırım araçları bu vergiden muaftır.

2. Uygulama Mekanizması: Üç Temel Esas

Sistem, düşük vergilendirilen kazançların %15’e tamamlanmasını sağlamak için üç farklı kural üzerinden işler:

1. Gelirin Dâhil Edilmesi Esası (IIR): Nihai ana işletmenin, diğer ülkelerdeki düşük vergilendirilen bağlı işletmeleri için tamamlayıcı vergi ödemesini düzenleyen birincil kuraldır.

2. Yetersiz Vergilendirilen Ödemeler Esası (UTPR): Gelirin dâhil edilmesi esasının uygulanamadığı durumlarda devreye giren ve düşük vergilendirilen tutarın grup içindeki diğer işletmelere tahsis edilerek tahsil edilmesini sağlayan ikincil mekanizmadır.

3. Yerel Asgari Tamamlayıcı Kurumlar Vergisi: Türkiye’deki işletmelerin kazançlarının, asgari oran olan %15’in altında kalması durumunda, bu farkın doğrudan Türkiye’de vergilendirilmesini sağlayan yerel emniyet mekanizmasıdır.

4. Vergi Matrahının Tespiti ve Hesaplama Süreci

Vergi yükü hesabı her ülke için ayrı ayrı (ülkesel bazda) yapılır.

• Finansal Muhasebe Net Kazancı (FANIL): Hesaplamanın başlangıç noktası, bağlı işletmenin konsolide finansal tablolardaki net kazanç veya zararıdır.

• Düzeltmeler: Finansal kâr ile mali kâr arasındaki kalıcı farkları gidermek için; net vergi giderleri, istisna kâr payları, öz sermaye kazanç/zararları ve kanunen yasaklanmış fiillere ilişkin ödemeler (rüşvet gibi) gibi kalemler üzerinde düzeltmeler yapılır.

• Düzeltilmiş Kapsanan Vergiler: İşletmenin kazancı üzerinden tahakkuk eden kurumlar vergisi, gelir vergisi ve benzeri vergiler ile ertelenmiş vergi düzeltmelerinin toplamıdır.

• Vergi Yükü Formülü: Bir ülkedeki tüm bağlı işletmelerin toplam düzeltilmiş kapsanan vergilerinin, o ülkedeki toplam net kazanca bölünmesiyle bulunur.

5. Reel Ekonomik Faaliyete Dayalı Kazanç İndirimi (REF)

Düzenleme, sadece kâr transferi yapan yapıları hedeflemektedir. İlgili ülkede gerçek yatırımı ve istihdamı olan işletmelere Reel Ekonomik Faaliyete Dayalı Kazanç İndirimi sağlanır.

• Hesaplama: Net ülkesel bazlı kazançtan; çalışanların yıllık toplam brüt ücretlerinin %5’i ile maddi duran varlıkların (fabrika, makine vb.) net defter değerinin %5’i indirilir.

• Geçiş Dönemi Avantajı: 2024 yılı için indirim oranları maddi duran varlıklarda %7,8, brüt ücretlerde ise %9,8 olarak uygulanarak yatırımcılara kolaylık sağlanmaktadır.

6. Özel İstisnalar ve De Minimis Kuralı

• Uluslararası Deniz Taşımacılığı: Gemilerle yapılan uluslararası yolcu ve yük taşımacılığından elde edilen kazançlar vergiden istisnadır. Bu faaliyete bağlı yan hizmetler (gemi kiralama, bilet satışı, konteyner hizmetleri vb.), asıl kazancın %50'sini aşmamak kaydıyla istisna kapsamına girebilir.

• De Minimis (Önemsizlik) İstisnası: Bir ülkedeki yıllık ortalama hasılatın 10 milyon Euro’dan ve yıllık ortalama kazancın 1 milyon Euro’dan az olması durumunda, seçimlik olarak o ülke için tamamlayıcı vergi sıfır kabul edilebilir.

7. Güvenli Liman (Safe Harbor) Uygulamaları

İşletmelerin uyum maliyetlerini düşürmek için basitleştirilmiş testler öngörülmüştür.

• Geçici Ülke Bazlı Raporlama (CbCR) Güvenli Limanı: 2026 yılı sonuna kadar; rutin kâr testi, de minimis testi veya vergi yükü testi (%15-%17 arası değişen oranlar) geçilirse vergi sıfır sayılır.

• Daimî Güvenli Limanlar: Basitleştirilmiş hesaplamalar ve Nitelikli Yerel Asgari Tamamlayıcı Kurumlar Vergisi güvenli limanı sayesinde, belirli standartları sağlayan ülkelerdeki operasyonlar için karmaşık küresel hesaplamalardan kaçınılabilir.

8. Grup İçi İşlemler ve Emsallere Uygunluk

Farklı ülkelerdeki bağlı işletmeler arasında yapılan işlemler (örneğin bir teknolojinin geliştirilip patentinin sıfır vergi oranlı bir ülkeye satılması), emsallere uygunluk ilkesine göre yeniden düzenlenir. Eğer bir işlem piyasa koşullarına uygun değilse, çifte vergilendirmeyi de önleyecek şekilde düzeltme yapılır ve kazanç, asıl değerin yaratıldığı ülkede vergi matrahına dâhil edilir. Ayrıca, rüşvet gibi yasa dışı ödemeler sınırsız olarak; 50.000 Euro’yu aşan para cezaları ise belirli şartlarla matrahtan indirilemez.

9. Geçiş Döneminde Reel Ekonomik Faaliyete Dayalı Kazanç İndirimi Oranları

Mevzuat, ilgili ülkede gerçek yatırımı ve istihdamı olan işletmeleri korumak amacıyla Reel Ekonomik Faaliyete Dayalı Kazanç İndirimi (REF) imkânı sunmaktadır. Geçiş dönemi boyunca bu indirim oranları kademeli olarak azalmaktadır:

Maddi Duran Varlık İndirimi Uygulama Örneği:

(A) işletmesi, (B) işletmesine 1 Ocak 2024 tarihinde başlayan 3 yıl süreli bir makine kiralamıştır. (B) işletmesi (kiracı), bu işlemi "kullanım hakkı varlığı" olarak kaydetmiştir. Varlığın 2024 başı değeri 272.325 Euro, 2024 sonu (2025 başı) değeri 181.550 Euro ve 2025 sonu değeri 90.775 Euro'dur.

• 2024 Yılı İndirimi: Ortalama defter değeri olan 226.937,5 Euro üzerinden %7,8 oranı uygulanır ve 17.701,12 Euro matrahtan indirilir.

• 2025 Yılı İndirimi: Ortalama defter değeri olan 136.162,5 Euro üzerinden %7,6 oranı uygulanır ve 10.348,35 Euro matrahtan indirilir.

10. Beyanname Verme ve Ödeme Süreleri

2024 ve 2025 yılları için beyan sürelerinde önemli bir farklılık bulunmaktadır. İşletmelerin bu süreleri karıştırmaması büyük önem arz eder:

Küresel Asgari Tamamlayıcı Kurumlar Vergisi Beyannamesi:

• 2024 Hesap Dönemi İçin: İlk uygulama yılına özel olarak, hesap döneminin kapandığı ayı izleyen on sekizinci ayın sonuna kadar beyan edilir ve ödenir.

• 2025 Hesap Dönemi İçin: Normal sürece dönülerek, hesap döneminin kapandığı ayı izleyen on beşinci ayın sonuna kadar beyan edilir ve ödenir.

Yerel Asgari Tamamlayıcı Kurumlar Vergisi Beyannamesi:

• Her iki dönem için de (2024 ve 2025) hesap döneminin kapandığı ayı izleyen on ikinci ayın sonuna kadar beyan edilip ödenmelidir.

5. Dikkat Edilmesi Gereken Diğer Hususlar

• Para Birimi: Beyannameler Türk lirası üzerinden verilir. Yabancı para birimiyle yapılan hesaplamalar, beyannamenin verilmesi gereken ayın ilk günündeki Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası döviz alış kuruyla çevrilir.

• Emsallere Uygunluk: 2024 ve 2025 yıllarındaki tüm grup içi işlemler, transfer fiyatlandırması esaslarına ve emsallere uygunluk ilkesine göre yeniden düzenlenerek matraha dâhil edilmelidir.

• Para Cezaları: Her iki dönemde de, 50.000 Euro karşılığı Türk lirasını aşan para cezaları vergi matrahından indirilemez.

Sonuç:

2024 yılı çok uluslu işletme grupları için "ilk uygulama ve hazırlık" dönemi olarak geride kalırken; 2025 yılı, sistemin dişlilerinin daha sıkı çalıştığı bir dönemdir. Bu dönemde, Ülke Bazlı Raporlama (CbCR) Güvenli Limanı için aranan basitleştirilmiş vergi yükü testi oranının %15’ten %16’ya yükselmesi ve Reel Ekonomik Faaliyete Dayalı Kazanç İndirimi (REF) oranlarının kademeli olarak aşağı çekilmesi, işletmelerin üzerindeki vergi yükü baskısını artırmaktadır. Ayrıca, 2024 yılına özel olarak tanınan 18 aylık beyan süresinin, 2025 yılından itibaren normal süresi olan 15 aya dönecek olması, çok uluslu grupların mali veri yönetim süreçlerini ve raporlama takvimlerini 2026 yılındaki beyan dönemi başlamadan çok daha önce optimize etmelerini zorunlu kılmaktadır.

Yeni nesil asgari kurumlar vergisi rejimi, vergi planlaması süreçlerini kökten değiştirerek yatırım kararlarında yapay vergi avantajlarından ziyade gerçek ekonomik verimliliği ve tözü (substance) ön plana çıkarmaktadır. Çok uluslu grupların, geçiş dönemi indirimlerinden ve güvenli liman uygulamalarından azami düzeyde yararlanabilmeleri için finansal verilerini ve Ülke Bazlı Raporlama (CbCR) süreçlerini bu yeni mevzuat ile hatasız ve tam uyumlu hale getirmeleri, sürdürülebilir bir vergi yönetimi için kritik önem arz etmektedir

Zuhal CEYHAN

Yeminli Mali Müşavir

0542 543 09 95